این ویدئو را درمورد شبکه های هرمی و روشهای عضوگیری آنها، و همینطور ابزارهایی که برای جلوگیری از خروج اعضا استفاده می کنند، ببینید.

(لینک مستقیم به ویدئو)

network.jpgبه شبکه هایی فکر کنیم که در یک جامعه، مانند جامعه ی ایران، فعال هستند. کمی به این فکر کنیم که چرا شبکه های هرمی در جامعه ی ایران جذابیت دارند و تلاش کنیم تفاوت ها و شباهت های این شبکه ها را پیدا کنیم. برای اینکار به یک مقایسه تن بدهیم: «گلد کوئست» را با نهاد «بسیج»، بصورت فعلی آن، مقایسه کنیم. چه چیزی این دو را به «صنف فروشندگان یخچال» شبیه می کند؟ چه تفاوتهایی بین این شبکه ها وجود دارد؟ دقت کنیم که اینجا کلمه ی «بسیج» به معنی گروهی از مردم است که از حمایت های خاص حکومتی برخوردار شده و در راستای اهداف آن تلاش واضح می کند.

یک عضو گلد کوئست می تواند درآمد داشته باشد، چون از سرمایه گذاری زیرشاخه های خود سهم می برد. عضو بسیج از حضور اعضای دیگر درآمد ِ قابل ملاحظه ای، بصورت پول ِ قابل مشاهده، ندارد، اما از زیاد شدن تعداد اعضا سود ِ غیرمستقیم، بصورت «سرمایه ی اجتماعی»، می برد. علاوه بر این، بسیج با گلد کوئست یک تفاوت مهم دارد: راس ِ هرم ِ گلد کوئست پولی در شبکه تزریق نمی کند، اما بسیج بودجه ی ملی دارد. با این همه بسیج و گلد کوئست یک شباهت مهم ساختاری دارند: هر دو تنها زمانی برای اعضای خود سودمند هستند که از حد خاصی بزرگتر نشده باشند.

معضل اساسی در یک شبکه ی هرمی زمانی پیش می آید که پایین ترین شاخه ها دیگر قادر به جذب اعضای جدید نیستند. به این ترتیب این اعضا سودی در ازای سرمایه گذاری خود دریافت نمی کنند و از شبکه ناراضی می شوند. حاصل این اتفاق شورش و تلاش برای بیرون آمدن از شبکه است. چنین کاری نارضایتی را به لایه های دیگر شبکه تزریق می کند و حاصل سقوط هرم است. بسیج هم تا زمانی قادر به ادامه ی حیات است که بتواند «گمراهی» را برای هدایت اجتماعی پیدا کند.

تصور کنیم که روزی بخش عمده ی مردم ایران را بتوان به سه دسته ی «بسیجی»، «پسندیده»، و «خطرناک» تقسیم کرد. این یعنی فرض کنیم که بخش غالب این هفتاد میلیون نفر یا بسیجی هستند، یا با همه ی نظریه های روسای هرم بسیج موافق هستند و به آنها عمل می کنند، و یا هزینه ی ارشاد آنها به حدی زیاد است که معامله با این «گمراهان» دیگر توجیه اقتصادی ندارد. این وضعیت ِ آخر موقعیت ِ «بدحجاب»ی است که جز برخورد فیزیکی ِ علنی و پرهزینه، یا اعدام، روشی برای «هدایت» او وجود ندارد. در چنین شرایطی هرم ِ غول پیکر ِ بسیج به موجود عظیم الجثه ای تبدیل می شود که هیچ کارکردی ندارد و صرفا باید با تزریق سرمایه زنده نگه داشته شود.

اشباع نکته ای نیست که صرفا دامن گیر ِ دو شبکه ای که حرفشان را زدیم باشد. صنف فروشندگان یخچال هم ممکن است به وضعیتی برسد که دیگر بازاری برای فروش محصولات خود نداشته باشد. در این وضعیت همه ی مصرف کنندگان ِ بالقوه، یا یخچال ِ خود را خریده اند یا تمایلی به خرید ِ یخچال، یا این یخچال ِ خاص، ندارند. اما در این وضعیت صنف یخچال فروشان سقوط نمی کند: آنها دست به ابداع می زنند.

fridge_radio_s.jpg

زمانی که بخش ِ عمده ی مصرف کنندگان، یخچال های سبز ِ پرصدای ارج را در خانه دارند، شرکت ِ ارج به تولید و فروش ِ یخچالی رو می آورد که نمایشگر ِ دیجیتال دارد و صدای کمتری تولید می کند. چند سال بعد، زمانی که دوباره بازار اشباع شد، همین شرکت، و دیگران هم، یخچال ِ دوقلوی یخ ساز تولید می کنند. اما سوال اساسی این است: آیا این راه فرار از سقوط، برای گلد کوئست و بسیج هم وجود دارد؟

mlm2_s.jpgسه شبکه ای که اینجا حرفشان را می زنیم تفاوت های اساسی در زمینه ی معادله ی سود و زیان دارند. در گلد کوئست، شبکه ساختار درختی دارد و عضو جدیدی که به شبکه می پیوندد در لحظه ی اول سود نمی برد. در حقیقت عضو جدید صرفا به انگیزه ی سودی که در آینده خواهد برد زیرشاخه ی کسی می شود. در این شبکه جریان ِ سود از پایین به بالا است. در مساله ی صنف فروشندگان یخچال، این جامعه ی کوچک با جامعه ی بزرگتری در حال معامله است. با فروش یک یخچال، صنف سود مالی می برد و خریدار می تواند شربت خنک بنوشد. این یک معامله ی برد-برد است و تا زمانی که فروشنده بتواند محصولی تولید کند که برای خریدار «بیارزد» این ارتباط حفظ می شود. شبکه ی بسیج اما برمبنای قدرت اجتماعی کار می کند. این شبکه، برخلاف ِ دو شبکه ی دیگر، از بالا بصورت مستقیم تغذیه می شود و اعضای پایین تر ِ شبکه صرفا به این دلیل حفظ می شوند که برای بخشهای بالاتر شبکه کارکرد مثبتی دارند. این یعنی اگر عضوی از بسیج نتواند در «پیشبرد اهداف عالی» موثر باشد از شبکه حذف می شود. به این ترتیب، عضو بسیج باید با فعال بودن جواز ادامه ی حضور در شبکه را بدست بیاورد. و همین جاست که مساله جالب توجه می شود.

حالا تصور کنیم که جامعه به وضعیت ِ اشباع، که حرفش را زدیم، رسیده است: این یعنی بسیجی در فضایی باید فعالیت کند که همه یا حجاب سختی دارند یا کسی که اقدام به هدایتشان می کند را از کوه پرت می کنند و یا کتک می زنند. یک راه قابل تصور در چنین وضعیتی این است که عده ی ای از اعضای بسیج تعریف جدیدی به نام «باحجاب تر» ارایه بدهند و کمر به ارشاد «با حجاب های کمی کم حجاب» ببندند. این همان ابداعی است که صنف فروشنگان یخچال از آن استفاده می کنند. به این ترتیب این دسته از اعضای شبکه دوباره جواز استفاده از سرمایه ی اجتماعی را پیدا می کنند. اما چنین اتفاقی برای آینده ی شبکه خطرناک است، زیرا شبکه عملا پذیرفته است که در طول زمان کوچک تر شود و لایه هایی از خود را قربانی کند.

بسیجی باید نشان بدهد که فعال است. این یعنی دختر بدحجاب ِ معمولی اصلا دشمن ِ بسیجی نیست، او دلیل وجودی بسیجی و حافظ موقعیت او است. بسیج در حقیقت دو دشمن ِ خطرناک دارد: کسی که حجاب ِ مورد علاقه ی بسیج را بصورت کامل رعایت می کند و بدحجاب خطرناکی که موتور بسیجی را آتش می زند. این یعنی اساسا بی ربط نیست اگر بسیج همایش «تشکر از بدحجابانی که فقط فحش می دهند» برگزار کند.

603867hijab-saman-aghvami_s.jpg

عکس از سامان اقوامی