این نامه‌ی وارده را مجید عزیز فرستاده است. اگر شما هم مطلبی نوشته‌اید، اما وبلاگ ندارید، یا به هر دلیل مطلب را نمی‌خواهید در وبلاگتان بگذارید، یا می‌خواهید لذت مهمان‌داری را به کمانگیر بدهید، نوشته/عکس/ویدئو، یا هر چیز دیگری را، بفرستید به arash@kamangir.net. واضح است که استانداردهای وبلاگ نویسی را در این کار لحاظ خواهیم کرد.

بررسی حادثه آتش سوزی در واحد FCC  پالایشگاه آبادان

صنعت نفت در زمره یکی از پر خطر ترین صنعت ها به شمار می رود. علاوه براین خطر هایی که در این صنعت با آن مواجه ایم که اگر به خوبی بررسی و برای مقابله با آن چاره ای اندیشیده نشود سبب پیامد هایی سهمگین خواهند شد.

راه اندازی کارخانه های تولیدی و به خصوص صنعت نفت به آسانی روشن کردن تلویزیون یا یخچال خانه نیست. شاید فکر کنید که نه ولی به آن سختی هم نباید باشد و بسیار فیلم تبلیغاتی را دیده ایم که رییس جمهوری دگمه ای را فشار داد و کارخانه به راه افتاد .

اگر این گونه فکر می کنید در اشتباه هستید. دستگاه های یک کارخانه مانند یک تلمبه شاید اینگونه روشن شوند اما تمام خط تولید این گونه به کار نمی افتد، به خصوص صنایع شیمیایی، پالایشگاه ها و پترو شیمی ها.

راه اندازی کامل واحد های تولیدی شیمیایی/نفتی ممکن است چندین روز طول بکشد و تا تولید ظرفیت اسمی حتی ماه ها.برای نمونه کوره های واحدهای صنعتی را در نظر بگیرید، فرض کنید که بخواهیم نفت خام را از دمای معمولی تا ۳۵۰ درجه سانتیگراد گرم کنیم در کمترین حالت به ۷۲ ساعت نیاز داریم تا دمای فضای کوره را به آرامی و هر ساعت چندین درجه بالا ببریم تا به دمای نهایی برسیم.

نفت خام از چند ین بخش سبک وسنگین  تشکیل شده است . بخش های سبک فرار ترند و به آسانی آتش می گیرند برای نمونه بنزین خودرو.  بخش های سنگین کم تر فرار ترند و به آسانی آتش نمی گیرند برای نمونه قیر و یا نفت کوره.

جامعه کنونی ایران روزانه به مقدار زیادی بنزین خودرو و هواپیما احتیاج دارد. هدف کنونی وزارت نفت ایران بیشینه سازی این دو فرآورده در پالایشگاه ها است. متاسفانه میزان کمی از هر بشکه نفت خام را می توان به این دو فرآورده تبیدیل کرد (در حدود ۴۰%) و باقی مانده فرآورده های سنگین است.

نفت خام ایران از نوع سنگین است. اما برای آنکه نفت های سنگین را فر آوری کرد روش هایی در دسترس است تا در فشار و دمای بالا فرآورده های سنگین نفت را شکست و به فرآورده های سبک تر تبدیل کذد.

یکی از این فرآیند ها یا روش ها ، شکستن در کنار کاتالیست نام دارد و به اختصار به آن واحد FCC می گویند. یکی از واحد های پالایشگاه آبادان که چندی پیش به گاه راه اندازی و به هنگام حضور احمدی نژاد، آتش گرفت. شکل زیر شمای ساده ای را از این واحد نشان می دهد. ( منبع ویکیپدیا)

در این واحد افزون بر  فرآورده های سبکی مانند سوخت خودرو، فرآورده های سبک تری مانند گاز تولید می شود ( در شکل بالا Off Gas ). این گاز های تولیدی از فرآورده های مایع جدا شده، فشارشان افزایش یافته و برای استفاده در واحد های دیگر پالایشگاه فرستاده می شود. فرآورده های سبک نیز برای تصفیه نهایی و ذخیره سازی به واحد های بعدی فرستاده می شود.

در کشور ما خبرنگاری تخصصی وجود ندارد. به این معنی که فردی با تخصص لازم ، برای نمونه مهندسی ، به گزارش حادثه ها بپردازد و بتواند آنها را تحلیل کند. برای نمونه نگاه کنید به مورد نشت نفت در خلیج مکزیک در سال ۲۰۱۰ در روزنامه نیویورک تایمزبا گزارش ها و شکل های بسیار ساده ولی آموزنده و روشنگر آن.

در مورد حادثه آبادان خبر گزاری ها تنها خبر را از منابع ایرانی نقل کرده اند و به احتمال زیاد این خبر پاکنویسی از اطلاعیه روابط عمومی پالایشگاه آبادان می تواند باشد. فیلم کوتاهی هم از این حادثه به از صدا و سیمای جمهوری اسلامی پخش شد که بررسی خواهد شد.

اما بررسی این حادثه:

واحد های FCC با گازوییل راه اندازی می شوند. یعنی ابتدا از گازوییل پر شده و گازوییل به چرخش در می آید. پس از آنکه به شرایط لازم رسیدیم خوراک اصلی واحد که مواد سنگین باشند به آهستگی جایگزین گازوییل می شود و در نتیجه واحد به صورت کامل راه اندازی شده و میزان خوراک اصلی واحد افزایش یافته تا به ظرفیت کامل طراحی برسیم.

به هنگام راه اندازی واحد  با گازوییل، چون گازوییل نسبت به خوراک اصلی سبک تر است پس مواد سبک تر بیشتری نیز تولید می کند.این یعنی گاز و مایع بیشتر.

به هنگام جدا سازی در واحد حادثه دیده پالایشگاه به هر دلیل این گاز و مایع به خوبی از هم جدا نمی شده اند پس مقداری از مایع به همراه گاز به طرف کمپرسور گاز می رفته است.  معمولا در ورودی کمپرسور ها ، ظرفی برای جدا سازی این دو از هم وجود دارد در غیر این صورت قطره های مایع به همراه گاز وارد کمپرسور شده ومی توانند سبب خرابی کمپرسور شوند.

این ظرف ورودی کمپرسور به سطح سنج مجهز است تا اگر سطح مایع بیش از اندازه افزایش یافت کمپرسور را متوقف و محافظت کند.

در واحد FCC  پالایشگاه آبادان میزان زیادی مایع سبک تولیدی به طرف این ظرف می رفته است . تخلیه این ظرف به کندی انجام می گرفته است و چون قرار  بر راه اندازی  واحد بوده است پس مواد سبک به سامانه بسته تخلیه مواد نفتی پالایشگاه هدایت می شود.  با پر شدن این سیستم نیز مواد به سیستم باز تخلیه هدایت می شوند. از انجا که در این سیستم هوا وجود داشته و مواد نفتی با هوا مخلوط آتش گیر تشکیل می دهند ، مخلوط آتش گیر تشکیل و به دلیلی ( برخورد با سطح گرم و یا حتی جرقه ای) شعله ور، و آتش سوزی آغاز می شود.

اما عجیب ترین نکته حادثه در شیوه خاموش کردن آتش در پالایشگاه آبادان است. همانگونه که در فیلم پیدا است آتش نشانی به جای مخلوط کف و آب ، تنها از آب استفاده می کند. این یعنی شناور شدن ماده سبک آتش گرفته بر روی سطح آب و حرکت آن و نتیجه در آخر: سوختن ماشین آتش نشانی.

البته در فیلم برخی از آتش نشان ها با آتش خاموش کن ها ی دستی ( نوع کف یا پودر آن مشخص نیست ) سعی در فرو نشاندن آتش می کنند که راهی به جایی ندارد.

در فیلم می بینیم که پس از ریختن آب روی آتش، آتش شعله ور می شود که دلیلی بر وجود مواد نفتی در سامانه تخلیه باز یا جوی های اطراف می تواند باشد.

در آخر رفتار عجیب و پر خطر خبر نگار که با وجود اعلام این که مخزن گیر افتاده در میان آتش، پر از بنزین است می خواهد نزدیک آتش شود و این نیزخود به خوبی  دلیلی است که کسی هدایت آتش نشانی و عملیات تخلیه را به عهده ندارد. چرا که در این موارد به جز کار مندان آموزش دیده آتش نشانی، بقیه باید به محل امن برده و سرشماری شده و حتی در صورت نیاز از محل پالایشگاه خارج شوند.

در صورت انفجار آقای خبرنگار می توانست جانش را هم از دست بدهد.

همه موارد بالا حدس هایی برای علت های احتمالی حادثه بود وبرای یافتن دلیل واقعی، باید تا تهیه شدن گزارش کامل منتظر بود. از همه مهمتر این که این اتفاق شاید هیچگاه نیفتد.