حدود یک ماه پیش، ویکی لیکس مجموعه ی بزرگی از اسناد مربوط به فعالیت های نظامی آمریکا در افغانستان را منتشر کرد. قبل از این هم، این وبسایت مدارک محرمانه ی زیادی را منتشر کرده بود. گذشته از هیجان های رسانه ای، یک سوال واقع گرایانه درمورد ویکی لیکس این است که چه گروهی و چرا راه را برای انتشار این اطلاعات باز، یا بازتر، کرده است (این تحلیل را در بامدادی بخوانید). اما بحث درمورد این موضوع هدف این نوشته نیست.

ایران، در کنار آمریکا، اسراییل و کانادا، از جمله کشورهایی است که کاربران ویکی لیکس به آنها توجه بیشتری نشان داده اند. با اینحال، گذشته از اسنادی مرتبط با یک جنبه از سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ویکی لیکس محتوای قابل توجهی برای عرضه در بخش ایران ندارد. برای مثال یکی از آخرین موارد منتشر شده در صفحه ی ایران در این وبسایت، یک مجموعه فایل مرتبط با یک پروژه ی امکان سنجی است که برای سازمان صنایع دفاع تهیه شده است. محتوای یکی از این فایلها نشان می دهد که یک دانشجوی دوره ی کاردانی دانشگاه آزاد پیشنهادهایی برای کار روی یک اسلحه با قابلیت های الکترونیکی (چیزی شبیه این ویدئو) ارایه کرده است*.

اینجا به وضوح به دنبال توصیه برای انتشار اسناد نظامی ایران نیستم، هرچند، وقتی برای رفتار اخیر ویکی لیکس هورا می کشیم این سوال پیش می آید که آیا از پخش اسناد محرمانه ی نظامی ایران در اینترنت هم استقبال خواهیم کرد؟

تمرکز این نوشته روی اسنادی است که ارزش سیاسی-اجتماعی دارند و هرازگاهی در اینترنت منتشر می شوند. سوال مهم این است که چگونه ویکی لیکس توانسته است، گذشته از انتقادات دیگر، به یک منبع قابل اعتماد تبدیل شود اما چهارچوب مناسبی برای انتشار اسناد در فضای مجازی فارسی وجود ندارد.

امروز یک ایمیل گروهی با این عنوان به دستم رسید «لیسانس و دکترا گرفتن مسسئولین». در متن ایمیل توضیح داده شده بود که سند ضمیمه ۵ تا ۶ ماه پیش نوشته شده است و سپس جمله ای از نویسنده ی ایمیل اصلی آمده بود که پرسیده بود،

میدونید مسئولین جمهوری اسلامی چطوری بعد از جنگ همه لیسانس و دکترا گرفتن؟ اینجوری . . . . . . . . . (ظاهر نوشته از ایمیل)

این تصویر به نظر نویسنده ی اصلی ایمیل، و احتمالا سلسله ی فرستندگان آن، جواب این سوال بود،

سوال مهم این است که آیا این «سند» توضیح می دهد که «مسئولین جمهوری اسلامی چطوری بعد از جنگ همه لیسانس و دکترا گرفتن»؟ آیا اصلا این ادعای قابل دفاعی است که «مسئولین جمهوری اسلامی بعد از جنگ همه لیسانس و دکترا گرفتن»؟ اما مهم تر از اینها، سوال مهم واقعی بودن این سند است. در روزگاری که هر کسی با صرف نیم ساعت می تواند یک تصویر فوتوشاپی تولید کند، سوال درمورد واقعی بودن یک تصویر اصلا بی اهمیت نیست (برای مثال نمونه ی عکس ساختگی ِ «لولو این چه کاری بودی کردی؟» را در نیوزبان ببینید. این تصویر ِ ساختگی از وبلاگستان به یک رسانه رفت).

گذشته از دیدگاه نظری نسبت به جعل سند بعنوان روشی برای پیشبرد یک هدف اجتماعی یا سیاسی، چنین عملی بطور مستقیم بر میزان کارایی چنین اسنادی تاثیر دارد. واکنش اول ِ من به این ایمیل این بود که «آیا این تصویر واقعی است؟» «آیا این تصویر همان چیزی را نشان می دهد که نویسنده ی ایمیل ادعا می کند؟» «آیا من می توانم به این ایمیل اطمینان کنم؟»

نکته ی مهم این است که انتشار اسناد جعلی صرفا حاصل حضور ِ یک نیروی مخالف ِ کوتاه نگر نیست. این عملا ترفند خوبی برای ساختار هدف، اینجا نظام جمهوری اسلامی، است که با آلوده کردن فضا به اسناد جعلی، معدود اسناد حقیقی را هم از تاثیرگذاری ساقط کند. این یک واقعیت است که جمعیت بزرگی از ایرانیان، به دلایل مختلف و با رویکردهای گوناگون، برای تغییر در ایران «مبارزه» می کنند. اینجا «مبارزه» یعنی رفتارهایی مثل پست کردن لینک در فیسبوک، وبلاگ نویسی، و فرستادن ایمیل دسته جمعی؛ کارهایی که همین حالا تو و من درگیر یکی شان هستیم. یک راه برای بیشتر کردن کارایی این گروه، بالابردن کیفیت مواد ِ درگردش در شبکه است. این یعنی اگر فرض می کنیم که به اشتراک گذاشتن یک سند که «سیاست های کثیف نظام را افشا می کند» کارکردی دارد، فرستادن ایمیل دسته جمعی و توضیح دادن که «این سند جعلی است»، زمانی که سندی جعلی است، هم کارکرد مشابهی دارد. با چنین کاری مخاطب تحت بمباران اسناد بی ربط یا جعلی قرار نگرفته و نسبت به هر نوع «سند»ی بی تفاوت نمی شود. علاوه بر این، در چنین وضعیتی مخاطب می پذیرد که با گروه صادقی رودررو است (و فرض بر این است که این صداقت صرفا یک نمایش نیست). روی چنین مخاطبی می توان در زمان مقتضی، زمانی که واقعا سند ِ مهمی وجود دارد، تاثیرگذار بود. این همه یعنی اگر ایمیل دسته جمعی می زنیم، یا وبلاگ می نویسیم، یا در فیسبوک و شبکه های اجتماعی دیگر مطلب به اشتراک می گذاریم، یکبار «سند افشاگرانه» منتشر کنیم و یکبار توضیح بدهیم که یک سند ساختگی است.

مرتبط –  نیازی به سند جعلی نداریم – در مورد عکس نوزادی که گفته می شود در شکم مادرش تیر خورد

پانوشت ها:

* در یکی از این فایلهای این مجموعه، نویسنده بعد از یاد خدا، «هوالمحبوب»، و عنوان، توضیح داده است،

تعریف اسلحه: هر گونه وسیله و ابزاری که انسان جهت دفاع خود در مقابل دشمن و جهاد در راه خدا به کار می برد