چرا «کسخل» مهم است.

حدود ۳۶ ساعت پیش، در فیس‌بوک، توییتر، و گوگل+ نوشتم،

بخش اول کلمه‌ی «کسخل» گویا به اندام جنسی زنانه اشاره می‌کنه. آیا استفاده از این کلمه سکسیستی‌ه؟ معادل بی‌آزار براش می‌خوام. ‫#‏سکسیسم

واکنش‌های دوستان و آشنایانم در شبکه‌های اجتماعی مختلف به این سوال، نکات جالبی داشت.

این اصطلاح ریشه‌ی تاریخی دیگری دارد – اولین دسته از واکنش‌ها از این جنس بود که بخش اول این کلمه ارتباطی به اندام زنانه ندارد و به «طبل توخالی»، «شعر خواندن دور کرسی»، و یا حتی «کوشر» ارتباط دارد. من نمی‌دانم که این کلمه چه تاریخ‌چه‌ای دارد، و ادعا می‌کنم که تاریخ‌چه‌ی این کلمه، اگرچه احتمالا نکته‌ی جالبی است، به موضوع ِ بحث ِ فعلی بی‌ارتباط است. توضیح می‌دهم.

برداشت کرده‌ام که بسیاری اوقات، زمانی که این کلمه در جمعی مردانه استفاده می‌شود، بصورت ضمنی اشاره‌ای جنسیتی در آن وجود دارد. علاوه بر این، حدس می‌زنم که جمع ِ قابل توجهی از کسانی که از این کلمه استفاده می‌کنند، از آن مفهومی جنسیتی درنظر دارند و یا با شنیدن ِ آن، برداشتی جنسیتی از آن می‌کنند. نکته‌ی کلیدی این است که با جایگزین کردن ِ این کلمه با کلماتی مانند «مشنگ» و «منگ» می‌توان از این نگرانی احتمالی جلوگیری کرد. به عبارت دیگر، اصراری در استفاده از عبارتی که می‌تواند منشا آزار جنسیتی باشد نمی‌بینم.

اصطلاحات آزارنده‌ای با محوریت بدن مردان هم وجود دارند – شک نمی‌کنم که اصطلاحات ِ آزارنده‌ای وجود دارند که برمبنای اندام جنسی مردانه ساخته شده‌اند. ادعا می‌کنم که این نکته به بحث فعلی بی‌ارتباط است. وجود ِ یک تباهی ِ اجتماعی، استدلالی برای دامن‌زدن به یک تباهی دیگر نیست. علاوه بر این، تصور می‌کنم بی‌اهمیت دانستن یک اصطلاح ِ آزارنده، فراموش کردن این نکته است که در رفتارهای دیگرستیز، آزارهای در ظاهر بی‌خطر ِ کلامی نقطه‌ی آغاز هستند و دقیقا در همین نقطه است که باید با آن‌ها جنگید. به این دلیل نمی‌پذیرم که «شما بیا با تمام سوراخ های موجود در اندام زنان و درازی های اندام مردان صفت بساز، اگه با عملکرد اون قشر سازگاری نداشته باشه جز اینکه باعث خنده ی افراد بشه مصرف دیگه ای نخواهد داشت.» حتما این اصطلاحات در لایه‌ی اول باعث خنده‌‌ی گروهی از جامعه می‌شود. نکته‌ی اساسی این است که این خنده، خندیدن به گروهی دیگر در جامعه است و در چنین وضعیتی است که دیگرآزاری در جامعه کلید می‌خورد.

«سخت نگیر. به نظر من البته.» – به‌نظرم «سخت‌نگرفتن» می‌تواند نشان‌دهنده‌ی این باشد که «سخت‌نگیرنده» اساسا قربانی وضعیت ِ «سخت» نیست. که اگر بود، سخت می‌گرفت. وقتی رزا پارکس صندلی‌اش در اتوبوس را به مردی سفید واگذار نکرد، اتفاقا سخت گرفت. تصور می‌کنم بسیاری از سیاه‌پوستان و رنگین‌پوستان از این «سخت‌گرفتن»، که منجر به بازداشت و زندان شد، بسیار خوشنود هستند. نکته‌ی کلیدی این است که «سخت‌نگیر»، شعار اساسی حرکتی است که به وضعیت موجود تن می‌دهد، شاید به این دلیل که نمی‌خواهد برای مخالفت هزینه‌ای بدهد و یا تغییر را باارزش نمی‌داند. این‌که تصمیم بگیریم در شبکه‌های اجتماعی، و در غیاب پلیس و باتوم، راه ِ تن دادن را بپذیریم، برای من علامت خطرناکی است.

فرشتگان ِ نجاتی که شاخ دارند – جایی در مستند She’s Beautiful When She’s Angry، یکی از زنانی که در سال‌های ۱۹۶۰ و در نقطه‌ی شروع جنبش زنان، در شکل مدرن آن در آمریکا، نقش کلیدی داشته است، نقل می‌کند که در این سال‌ها جمع‌هایی از جوانان «پیش‌رو» برای اعتراض به جنگ ویتنام گروه‌هایی را تشکیل داده بودند که شامل مردان و زنان می‌شد. با این‌حال، او می‌گوید، زنان کم‌کم متوجه شدند که مردان در این گروه‌ها نقش‌های کلیدی را بر عهده دارند و زنان به حاشیه رانده می‌شوند. نقطه‌ی اوج ِ این تناقض زمانی اتفاق می‌افتد که در یکی از گردهم‌آیی‌های ضد جنگ، زنی برای سخنرانی پشت میکروفون می‌رود، اما از طرف جمع ِ مردان ِ حاضر هو می‌شود و او را تهدید به تجاوز جنسی می‌کنند. این نقطه‌ی شکستی برای تصویر ِ ذهنی‌ای است که در آن مردان ِ مدرنی که با جنگ ِ ویتنام مخالف هستند، فرشتگان ِ نجات بشریت از تباهی و سیاهی تصویر می‌شوند، اما این فرشتگان ِ شاخ‌دار نشان می‌دهند که «پیش‌روی‌شان» لزوما وارد همه‌ی حیطه‌ها نمی‌شوند. این مردان نه فقط «سخت نمی‌گیرند» که ناگهان شباهتی شگرف به شیاطینی پیدا می‌کنند که حداقل بخشی از جمع بعنوان جبهه‌ی مخالف تعریف کرده‌است. تصور می‌کنم واضح است که تحصیلات عالی، زندگی در غرب، و ظاهر مدرن، دلالتی بر فرشته‌گی کسی ندارند. استفاده از یک اصطلاح دیگرستیز، به‌نظرم، خط‌کش ِ قابل دفاع‌تری است.

 

اما نکته‌ی مهم به‌نظرم این است که استفاده یا عدم استفاده از این کلمه، و موارد مشابه آن، صرفا در لایه‌ی اول تلاشی برای ایجاد امنیت اجتماعی برای یک گروه ویژه از جامعه است که دقیقا روبروی نوک پیکان آزار این کلمه قرار دارد. در لایه‌های بعدی، هدف ِ مهم‌تر، تغییر ِ جامعه به‌نحوی است که در آن اغلب ِ افراد، امنیت ِ قابل قبولی داشته باشند. از این دید، به‌نظرم، مبارزه‌ی فعال با اصطلاحی که دلایلی برای آزارنده بودن آن وجود دارد، اقدامی قابل دفاع است.

نامه‌ی وارده: «تحصیلات» به مثابه امر قدسی

این نامه‌ی وارده را «سامان» فرستاده است. عکس را، که تزیینی است، من اضافه کرده‌ام.

«تحصیلات» به مثابه امر قدسی

جمله‌ی «من در این زمینه سوادی ندارم» را هنگام گفت‌وشنود درباره‌ی مسائل اجتماعی و  سیاسی و اقتصادی بسیار می‌شنویم. واضح است که این بیانیه از جانب کسانی صادر می‌شود که همانند نگارنده‌ی این سطور، تخصص‌شان چیزی غیر از علوم سیاسی یا جامعه‌شناسی و نظایر آن است – مثلا مهندسی یا علوم پایه. در نگاه اول به نظر می‌آید این «اعتراف» از روی فروتنی یا صداقت و نوعی پیش‌دستی در پوزش از خطاهای «فنی» احتمالی هنگام اظهار نظر در باره‌ی وضع مالیات، حقوق مدنی، نظام سرمایه‎داری، مساله‌ی فلسطین، نظام تحصیلات تکمیلی غرب، توافق هسته‌ای، نحوه‌ی اداره‌ی پارکینگ‌ها توسط شهرداری و غیره باشد. اما قضیه فراتر از این‌ است.

نخست آن که چنین رویکردی به طور ضمنی اما بسیار موثری سواد را با تحصیلات (مدرک تحصیلی) معادل قرار می‌دهد. نتیجه‌ی ‌بلافصل این معادل‌سازی آن است که کسی در زمینه‌ای مدرک دانشگاهی دارد، در آن زمینه «باسواد» هم هست و بیش از دیگران صلاحیت اظهار نظر دارد. با نگاهی گذرا به تاریخ، تاریخ علم و حتی آشنایان و اطرافیان مثال‌های نقض فراوانی برای این فرض ساده‌انگارانه می‌توان یافت.

دومین نتیجه‌ی مشکل‌ساز آن که، اظهار نظر و متعاقبا اندیشیدن درباره‌ی موضوعات مختلف –  درباره‌ی زندگی – را در انحصار درس‌خواندگان رشته‌های مربوطه و «تخصص-وظیفه‌ی از ما بهتران» جلوه می‌دهد. تناقض اساسی این موضع آن است که در عین حال که بازار تحصیلات آکادمیک و محصول نهایی‌ای که این بازار برای عرضه دارد، یعنی مدرک دانشگاهی، را تا حد تقدس بالا می‌برد؛ حقانیت آن را بدیهی و خدشه‌ناپذیر می‌انگارد، یکی از پایه‌های اساسی «آکادمیا» را رد و نقض می‌کند. بلی، مشاغل و حرفه‌‌ها  و به تبع آن‌ها رشته‌های دانشگاهی تخصصی و متمرکز شده و می‌شوند و  دانشجو را در اعماق «چاهی در اقیانوس» فروتر می‌برند. با این حال، یکی از ایده‌های زیربنایی دانشگاه (university)، جامع‌الاطراف بودن (universality) دانش‌آموختگان و سواد ایشان است. «روشِ علمی» و تفکر انتقادی مهم‌ترین چیزی است که باید از تحصیلات دانشگاهی به دست آید؛ چه از «مقایسه‌ی تطبیقی سیر استعمار در امریکای شمالی و افریقای جنوبی» و چه از «مطالعه‌ی جریان هوا روی پره‌های توربین‌های بادی شرق اونتاریو». از پرداختن به علت‌ها و معلول‌های اقتصادی و طبقاتی این سیر تخصص‌گرایی از یک سو و سپس قدسی‌شدن این سیر (تخصص‌پرستی)  از سوی دیگر صرف نظر کرده –  شاید چون از حوزه‌ی تخصصی نگارنده خارج است!؟ –  و به یک نتیجه‌گیری عملی بسنده می‌شود: راه به چالش کشیدن این سیر و یا حداقل زیر سوال بردن «قداست» آن نه تن دادن به آن، بلکه سرپیچی از آن است. مهندس مکانیک، دقیقا به این خاطر که مهندس مکانیک سیالاتِ متخصص در زمینه‌ی جریان هوا روی پره‌های توربین‌های بادی شرق اونتاریو است، باید درباره‌ی هرآن‌چه به حوزه‌ی عمومی مربوط است – وضع مالیات، حقوق مدنی، نظام سرمایه‎داری –  وبلکه فراتر از آن، بخواند، بداند، اظهار نظر کند و از موضع خود دفاع کند.

دم‌دستی‌ترین استدلالی که برای دفاع از انحصار صلاحیت می‌توان دست‌وپا کرد، دست آویختن به مثال حوزه‌ی  سلامت است: همان‌گونه که ناپزشکان صلاحیتی برای اظهار نظر درباره‌ی آثار جانبی آنتی‌بیوتیک‌ها ندارند، نااقتصاددانان هم صلاحیت اظهار نظر درباره‌ی وضع مالیات ندارند و نامهندسان هم  صلاحیت اظهار نظر درباره‌ی سوخت‌های فسیلی و گرمایش زمین ندارند.  اما آیا مبنای این «استدلال» محکم است؟ با نگاهی دقیق‌تر آشکار می‌شود که این قیاس مع‌الفارق است. مثال راه‌گشا و دقیق‌تر برای مقایسه شاید بحث اتانازی باشد. آیا این که اتانازی باید قانونی شود یا نه به حوزه‌ی عمومی کشیده نشد و یا نباید می‌شد؟ واضح است که ناپزشکان صلاحیتی درباره‌ی روش‌های اتانازی، مثلا این که برای این مقصود داروی «آ» تزریق شود یا داروی «ب» ندارند. اما آیا نظر ناپزشکان درباره‌ی اصل قضیه؛ «اتانازی آری یا خیر؟» هم اساسا وارد نیست؟

و اما نتیجه‌ی ضمنی سومی که تقدیس خدشه‌ناپذیر «سواد» به همراه دارد و به زعم نگارنده جذاب‌ترین و مهم‌ترین تناقض آن هم هست، کارکرد«خودخدمتی» جمله‌ی «من در این زمینه سوادی ندارم» است. و این خود از دو راه است: اول آن که بی‌اطلاعی و کوتاهی احتمالی من در مطالعه‌ و اندیشیدن درباره‌ی هرآن‌چه در حوزه‌ی تخصصی‌ام نمی‌گنجد ناگزیر است و جای خرده‌گرفتن بر آن نیست. این خود موید رویکرد تقدیسی به کالایی به نام سواد و چشم‌پوشی از ارزش فرآنید مباحثه‌ی انتقادی است. دومین شکل کارکرد «خودخدمتی» جمله‌ی کذا آن که اگر مهندس کامپیوتر هنگام بحث درباره‌ی عملکرد دولت لیبرال اونتاریو نه بر مبنای سنجش انتقادی مواضع، بلکه با استناد به امر قدسی تحصیلات، حقانیت ویژه‌ای برای کارشناس علوم سیاسی قائل می‌شود، این نه الزاما از سر فروتنی و خودآگاهی مهندس بلکه بیان ضمنی این انتظار است که هنگام بحث درباره‌ی کامپیوتر و مثلا رسوایی NSA، «من حرف آخر را خواهم زد». و این رابطه‌ی تنگاتنگی با مضمون بند دوم این نوشته دارد. ناگفته پیداست که این روند تخصصی (انحصاری) شدن صلاحیت برای نقد و ارزیابی به طور ویژه در حوزه‌ی فن‌آوری تا چه اندازه نامطلوب و بلکه خطرناک است. آیا می‌توان به امثال زوکربرگ برای طراحی، اداره و به‌سازی فضای سایبری و هم‌پوشانی رو به رشد آن با «حوزه‌ی عمومی» اطمینان کرد؟ آیا می‌توان به نتیجه‌ی تخصصیِ تخصصِ آن‌ها، که از نقد و ارزیابی و اظهارنظر دیگر متخصصان  و نامتخصصان مصون بوده  و گویی «وحی منزل» است، اعتماد داشت؟

هک Ashley Madison: تقبیحی که بی‌خطر و رهایی‌بخش است

وب‌سایت Ashley Madison هک شده‌است. شعار این وب‌سایت این بود: «زندگی کوتاه است، رابطه‌ی دومی دست و پا کن». کاربران این وب‌سایت، که به چند ده میلیون نفر می‌رسیدند، افراد ِ در رابطه‌ای بودند که با هم در این وب‌سایت آشنا می‌شدند و «شیطنت» می‌کردند. تصور می‌کنم می‌شود بدون توضیح پذیرفت که وقتی الف با ب در رابطه است، و هم‌زمان درگیر دیگری می‌شود، ب آزار می‌بیند. اما نکته اساسا این نیست.

جنسی از روایت اخلاقی از جهان ِ پیرامون، برای تخطئه‌ی Ashley Madison و مشتریان آن به کار بسته می‌شود که در عین حال که ساده‌انگارانه است، خودمحور و رهایی‌بخش است. توضیح می‌دهم.

رفیق عزیزم پست‌اش در فیس‌بوک درباره‌ی Ashley Madison را با این جمله تمام کرده‌است «اینکه چنین تجارتی در کشوری که تن‌فروشی در آن جرم است، اینقدر قانونی و رسمی است باورش سخت است». از صبح که این جمله را خواندم چند بار به آن برگشتم و بیشتر شگفت‌زده شدم.

مقایسه‌ی خیانت در رابطه با خودفروشی، در یک حرکت، چند ساده‌سازی ِ خطرناک می‌کند. اول، تصور می‌کنم بتوان با میزانی از یقین گفت که خودفروشی رفتاری است که در انتهای خط ِ فقر از زنی، و بسیار کم‌تر از مردی، سر می‌زند. خودفروش، چیز ِ دیگری برای فروش ندارد. ذهن‌اش خریدار ندارد، که کاری یقه سفید دست و پا کند، و بازویی برای فروش ندارد، که کاری یقه آبی پیدا کند، پس تن‌اش را می‌فروشد. از این دید، خودفروش قربانی ِ ساختار ِ اقتصادی-اجتماعی است. خیانت‌کار، از طرف دیگر، اتفاقا به منابع ِ مناسبی دست‌رسی دارد که به او امکان می‌دهد که حظ ِ مکرری ببرد. خیانت‌کار، حتی اگر درآمد ِ کمی دارد، آن‌قدر پول ته جیبش هست که برای «شیطنت» هزینه کند و نگران این نباشد که حساب ِ مالی‌اش این خرده خرجی را فاش خواهد کرد.

نکته‌ی کلیدی این است که در خیانت، دو طرف، وضعیتی متقارن دارند و در تن‌فروشی، موقعیتی از اساس نابرابر. خیانت‌کاری که در Ashley Madison دیگری را پیدا کرده است، نگران ِ کتک خوردن و مورد تجاوز قرار گرفتن نیست. خودفروش از پایه در خطر ِ خشونت ِ «مشتری» و جامعه است. مشتری پولش را نمی‌دهد و جامعه تحقیرش می‌کند (تصور می‌کنم این روایت از خشونت ِ جامعه را در کارهای ژیژک خوانده‌ام).

اما این تقبیح از این هم فاجعه‌بارتر است.

نکته‌ی اساسی این است که قبل از هر قضاوتی درباره‌ی گردانندگان ِ این وب‌سایت یا مشتریان آن، باید درباره‌ی وضعیت شناخت ِ کافی داشت. این یعنی، سوالی که می‌شود پرسید این است که چرا آدمیزادهایی مشتری Ashley Madison شده‌اند (Men, Women, and Children را ببینید). اما نکته این نیست. کسی می‌خواهد، به هر دلیلی، رابطه‌ای موازی برپا کند و واضح است که دو طرف ِ رابطه‌هایی که در این وب‌سایت شکل می‌گرفتند به آن رضایت داشتند. به این دلیل، فارغ از این‌که من صلاحیت ِ قضاوت درباره‌ی بشریت را ندارم، اطلاعات ِ لازم برای تقبیح ِ کسی در این وضعیت وجود ندارد. نوشتم کسی، چون نه فقط دو طرف ِ رابطه، که صاحبین Ashley Madison را هم چندان مستحق تخطئه نمی‌بینم. یا این‌طور بنویسم، گردانندگان این وب‌سایت را بیشتر از خدایگان ِ وب‌سایت‌ها و نهادهای دیگری مستحق ِ تقبیح نمی‌دانم. و همین‌جاست که جنبه‌ی رهایی‌بخش ِ تخطئه‌ی Ashley Madison واضح‌تر دیده می‌شود.

تخطئه‌ی Ashley Madison بی‌خطر و رهایی‌بخش است. با تقبیح ِ وجود و عملکرد ِ این وب‌سایت، گوینده با ساختار ِ قدرت درگیر نمی‌شود و رفتاری پرهیزگارانه بروز می‌دهد. Ashley Madison بد است چون به کسانی این امکان را می‌دهد که دیگری را آزار بدهند. این آزار، عیان و ملموس است، بنابراین گوینده با مخالفتی روبرو نمی‌شود:‌ اعتراض به تخطئه‌ی Ashley Madison، معترض را در مظان ِ اتهام ِ تایید ِ رفتار ِ خیانت‌کارانه قرار می‌دهد. این تخطئه علاوه بر این رهایی‌بخش است و به این افسانه دامن می‌زند که آدمیزاد موجودی امانت‌پیشه است، که خیانت رفتاری ویژه است که از افرادی خاص سر می‌زند. مروری بر تعداد کاربران Ashley Madison و رشد وب‌سایت‌های مشابه نشان می‌دهد که این تخیل افسانه‌ای دل‌پذیر است که در عمل چنان قابل دفاع نیست.

تضاد منافع: اول شخص مفرد

چند روز پیش با دوستی حرف Soylent بود. من سوال می‌کردم که با توجه به این‌که این محصول تاییدیه‌ی FDA را ندارد، آیا تضمینی وجود دارد که استفاده از آن در درازمدت خطرناک نخواهد بود؟ دوستم، که از ابتدای بحث از موضوع انتقادی من شاکی شده‌بود، با سرزنش جواب داد «این شرکت CEO و آدم‌های دیگه‌ای داره که می‌گن Soylent بی‌خطره». دوستم مهندس مکانیک است و در یک Start-up در زمینه‌ی تخصصی‌اش کار می‌کند.

یکی از علایق‌ام در شبکه‌های اجتماعی، وارسی کردن رابطه‌ی آدم‌ها با چیزهایی است که به آن‌ها اعتقاد دارند. مثلا دوستی دارم که خیلی از مشکلات بشری را تلویحا و تصریحا در فیس‌بوک به مذهب نسبت می‌دهد. آشنای دیگرم بدی‌های متعددی را در گوگل+ به غرب و فرهنگ غربی نسبت می‌دهد. این دو نفر و آدم‌های دیگری را در طول زمان در شبکه‌های اجتماعی تماشا کرده‌ام و همیشه از خودم پرسیده‌ام، رابطه‌ی معتقد و اعتقاد چیست. این‌جا «عقیده» را نادقیق استفاده می‌کنم. منظورم وضعیتی است که در آن آقا یا خانم الف برای مدتی طولانی، مثلا چند ماه، این‌طور فکر می‌کند که گزاره‌ی ب صحیح است و گزاره‌ی ج غلط است. رابطه‌ی الف با ب و ج چیست؟ وقتی خودم آقای الف هستم، چه رابطه‌ای با گزاره‌های ب و ج دارم؟

فکر می‌کنم این جمله را جایی در The Silence of Animals خواندم که یکی از افسانه‌های دیرپای آدمیزاد هم این است که انتخاب‌هایش را انتخاب می‌کند. John Gray جمله‌ای شبیه این می‌نویسد که حتی اگر فرض کنیم من گزینه‌ای را انتخاب می‌کنم، نکته‌ی مهم‌تر این است که من، من را انتخاب نکرده‌ام.

من این جمله را این‌طور می‌خوانم: فارغ از این‌که من برای پذیرفتن گزاره‌ی ب و رد کردن گزاره‌ی ج چه توضیحی دارم، کاملا ممکن است من‌ای که این توضیح را دست و پا کرده‌است نسبت به پذیرفتن ب و رد ج کاملا بی‌طرف نباشد. این همان وضعیتی است که دوست‌ام دارد: هویت خودش به فرهنگ Start-upی گره خورده‌است و بنابراین قابل دفاع است که منفعتش اقتضا کند که از Soylent دفاع کند. قضیه این‌جا بوضوح احتمال شرطی است، و نه ادعای یک رابطه‌ی انحصاری.

بطالت ِ متبختر ِ Soylent

ده روز پیش نهار Soylent خوردم. دو نفر از همکارهایم ایمیل زده‌بودند که می‌خواهند یک جعبه سفارش بدهند و من هم یکی از بسته‌هایی که برایشان آمد را ازشان خریدم. چیزی نزدیک ۱۲ دلار. محتوای بسته برای چهار وعده کافی بود. این یعنی وعده‌ای ۳ دلار، که از مک‌دونالد و همه‌ی فست‌فودهای دیگر ارزان‌تر است. آماده‌سازی Soylent هم ساده بود: دو پیمانه Soylent و چهار پیمانه آب را در ظرف در بسته‌ای برای چند دقیقه به‌هم زدم و گذاشتم خنک شود. حاصل، مایعی بی‌طعم و بی‌بو بود. تاکید می‌کنم؛ بی‌طعم و بی‌بو، نه بدطعم یا بد بو. چیزی مثل فرنی که مزه‌ای ندهد.

شعار Soylent این است: «بدن‌ات را آزاد کن». برایم سوال بود که دقیقا از چه چیزی قرار است بدنم را آزاد کنم که در وب‌سایت Soylent، کمی پایین‌تر، اشاره‌ای دیدم «تصور کن که دیگر هرگز لازم نباشد نگران غذا باشی!». این جمله روی تصویری از مردی نوشته شده‌است که دارد از پارچ برای خودش Soylent می‌ریزد. مرد، جوان و عضلانی است و ساعت ِ گران‌قیمتی به‌دست دارد. همان روز درباره‌ی Soylent، Joylent و نظایرشان خواندم. این دسته از محصولات ادعا می‌کنند که با ادغام ِ مواد غذایی‌ای که بدن به آن‌ها احتیاج دارد، جایگزینی برای غذا ساخته‌اند که هرآنچه انسان می‌خواهد را دارد و ارزان‌تر هم هست و دردسر ِ آماده‌سازی و نگه‌داری هم ندارد. اما ادعا صرفا این نیست که محصولاتی نظیر Soylent، جایگزین غذا، به مفهوم آشنای آن، هستند. Rob Rhinehart، سازنده‌ی Soylent، در مصاحبه‌ای می‌گوید «گیاهان لزوما برای این‌که غذای مناسبی برای آدمیزاد باشند فرگشت پیدا نکرده‌اند» و بنابراین عملا ادعا می‌شود که Soylent ممکن است حتی غذای بهتری برای انسان باشد.

تلاش برای ارایه‌ی جایگزین برای غذا، اتفاق جدیدی نیست. برای مثال، Foodini می‌خواهد فرایند آماده‌سازی غذا را به‌کمک یک پرینتر سه‌بعدی ساده کند. تکنولوژی‌های دیگری در زمینه‌ی تولید گوشت و نظایر آن با هزینه و صدمه‌ی کمتر به محیط زیست درحال توسعه هستند. در تب فعلی Start-upها، سوال مهم این است که در کدام جنبه از زندگی آدمیزاد، محلی برای تولید یک محصول جدید و ساخت پول وجود دارد و غذا به‌قول دوستی، که Start-up خودش را دارد، «چیزی است که تک تک اعضای بشریت روزی چند بار به آن نیاز دارند».

بعد از خوردن Soylent حال خوشی داشتم. سستی بعد از غذای سنگین، با Soylent اتفاق نمی‌افتد و حس خوبی از سبکی داشتم. درخیالم تصور کردم که Soylent می‌تواند راه‌حل مناسبی برای کم کردن میزان تلفات بعد از یک فاجعه باشد. Soylent نیاز به نگه‌داری ندارد و برای دو سال در بسته‌بندی‌اش قابل مصرف می‌ماند. برای مصرف ِ Soylent نیاز به آتش یا ظرف غذا نیست و هر وعده‌ی آن بخش مهمی، اگر نه همه‌ی، مواد لازم را به بدن می‌رساند. تخیل کردم که بعد از یک زلزله یا در حین یک بحران غذایی، بسته‌های Soylent به قربانیان داده می‌شود. علاوه بر این فکر کردم که خوب است که یک بسته Soylent را در صندوق عقب ماشین بگذارم. در روز مبادا با همین بسته می‌توانم چند روز دوام بیاورم. و همین نکته‌ی اصلی است: Soylent وارد این بازار نمی‌شود، چون سودی در آن نیست.

خط ِ تبلیغاتی Soylent این است که یک مهندس نرم‌افزار آن را برای کسانی مانند خودش ساخته است: آدم‌هایی که خیلی کار دارند و فرصت غذا خوردن ندارند، و افسانه می‌گوید که این اساسا دلیلی است که سازنده‌ی Soylent به فکر ساختن آن افتاد. وقتی درباره‌ی Soylent حرف می‌زدیم رفیق نازنینی سوال کرد «مردم Soylent بخورند که بعد وقت‌شان را صرف چه کاری کنند؟» و خودش جواب داد «که چیزهایی مثل Soylent بسازند و به آدم‌هایی مثل خودشان بفروشند». و همین دور ِ باطل، بطالت ِ Soylent است. Soylent می‌خواهد آدمیزاد ِ سیر ِ عضلانی را سیرتر و عضلانی‌تر کند. از هر نه نفر انسان، یکی دسترسی به غذای مناسب ندارد، اما این دغدغه‌ی Soylent نیست.

و بطالت ِ Soylent آکنده از تبختر است. Soylent غذا را به مواد سازنده‌ی آن تقلیل می‌دهد. وقتی به این نکته فکر کردم، به یاد تقلیل رابطه‌ی تنانه به تماشای پورنوگرافی و تقلیل سفر، به all-inclusive در مکزیک افتادم. اما این فقط نیمی از ادعا است. Soylent ادعا می‌کند که علم ِ کوچک ِ بشری به نقطه‌ای از اعتماد به نفس رسیده‌است که نه فقط می‌تواند غذا را آنالیز کند، که قدرت سنتز آن را هم دارد. این، خود ادعای بزرگی است که کسی بگوید «غذا مخلولی از این هشت‌صد ماده است»، اما Soylent از این هم پیش‌تر می‌رود و ادعا می‌کند «مخلوطی از این هشت‌صد ماده معادل غذا است».

Ronald Wright در کتابش A Short History of Progress درباره‌ی «تبختر آدمیزاد مدرن» می‌نویسد. به‌نظرم او می‌تواند در ویرایش بعدی کتابش، Soylent را بعنوان یک نمونه‌ ذکر کند.

از این ابزار ِ کند ِ دیجیتال

مدتی‌است که حواسم به این نکته جلب شده‌است که ابزار ِ مدرن ِ دیجیتالی، سرعتم را در انجام کارهایم می‌گیرد. این برداشت را برای مثال زمانی به‌روشنی دیدم، و از آن آزار دیدم، که به‌اقتضای قواعد ِ محل ِ کار، کاربر Mac شدم. تا قبل از این، همیشه، کارم را روی ماشین‌های ویندوزی و لینوکسی انجام داده بودم و حالا باید shortcutهای تازه و روش‌های جدید ِ انجام ِ کارهای آشنای همیشگی را یاد می‌گرفتم. یکی از این کارهای آشنا، برای مثال، کپی کردن مسیر یک شاخه بصورت یک رشته‌ی متنی است، که در Finder موجود نیست و باید به‌مدد ِ تعریف ِ چیزی از جنس یک ماکرو آن را ساخت. حدس می‌زنم از کاربر Mac انتظار نمی‌رود که احتیاج به این قابلیت داشته باشد، و همین، اصل ِ اتفاق است: برنامه‌نویسی بخش ِ مهمی از کاری است که با هر سیستم عاملی انجام می‌دهم و این سیستم عامل ِ خاص راهم را سنگلاخ می‌کند.

اما نکته صرفا وجود نداشتن ِ امکانات ِ لازم برای کاری که می‌خواهم انجام بدهم نیست. نه ویندوز و نه  Mac، هیچ‌کدام، یک محیط ویرایش‌گر فایل‌های متنی که سریع باشد و قابلیت جستجو در فایل‌های متعدد و فرمت‌دهی طبق زبان‌های برنامه‌نویسی مختلف را داشته باشد را ندارند. اما این مشکل ِ بزرگی نیست. روی ویندوز Notepad++ و روی Mac، TextWrangler وجود دارد که کار را راه می‌اندازند. Gimp و Paint.net هم ابزارهای دیگری هستند که به کمک آن‌ها می‌شود ویندوز و iOS را به محیط‌های مناسب برای کار تبدیل کرد. این، اساسا مشکل ِ بزرگ نیست. معضل ِ اساسی این محیط‌ها مساله‌ی سرعت است.

بلدم روی ویندوز تمام تزیینات را خاموش کنم و حداکثر ِ سرعت ِ ارتباطی را ایجاد کنم. برای من، سایه‌ی زیر نشانگر موس و خرامان باز شدن منوها نه فقط اهمیتی ندارد، که مزاحم کارم است. و همین، مشکل ِ بزرگم با سیستم‌عامل اپل است. در شش ماه گذشته بارها دنبال حذف انواع رفتارهای وقت‌تلف‌کن سیستم عامل گشته‌ام و گاهی موفق بوده‌ام، اما هنوز موقع رفتن از یک صفحه به صفحه‌ی دیگر باید رقص ِ موزون ِ صفحه را تحمل کنم و تماشا کنم که وقت ِ پردازشگر صرف ِ بطالتی می‌شود که برای من مهم نیست. این وضعیت با پیش‌رفتن ِ مدام نسخه‌های سیستم‌های عامل بدتر و تحمل‌ناپذیرتر می‌شود. نسخه‌ی جدید اندروید حرکت‌های جدیدی به رقص‌اش اضافه کرده‌است و ویندوز در هر به‌روزرسانی، اطوار جدیدی یاد می‌گیرد که مایه‌ی کندی بیشتر کار من می‌شوند.

این‌طور اتفاق را جمع‌بندی می‌کنم: من در جدالی دایم با مایکروسافت و اپل و گوگل بر سر منابع سیستم هستم. گوگل مدام کروم را سنگین‌تر می‌کند تا به مدد ِ «امکانات ِ تازه» من را مشتری ِ خودش نگه‌دارد. من از طرف دیگر احتیاج دارم Latex و Python و Matlab هرچه بیشتر به پردازشگر و حافظه دسترسی داشته باشند که کارم سریع‌تر پیش برود.

«ابزار» در پنج پرده

پرده‌ی اول: جمله‌ی آشنا - بارها شنیده‌ام که «تکنولوژی صرفا ابزار است و این ما هستیم که تصمیم می‌گیریم که با آن چه می‌کنیم». اغلب در واکنش به این فرضیه تلاش می‌کنم نشانه‌هایی ارایه بدهم که تغییر ِ تکنولوژیک منجر به دگرگونی ِ ساختار ِ قدرت می‌شود و به این دلیل، جمله‌ی بالا تخیلی دل‌پذیر است که چندان قابل دفاع نیست. به‌تجربه کم‌تر دیده‌ام که گوینده‌ی جمله در ایمان‌اش به تکنولوژی تردید کند. تصور می‌کنم که یکی از دلایل ِ این وضعیت این است که این نگاه به تکنولوژی یکی از افسانه‌های آرامش‌بخش ِ مدرن است. این عنوان را از John Gray وام گرفته‌ام که در کتابش The Silence of Animals از «پیش‌رفت و دیگر افسانه‌های مدرن» می‌نویسد.

پرده‌ی دوم: خیلی سال پیش کمی دورتر از ده سال پیش و کمی جلوتر از پانزده سال پیش، دوستی، که می‌دانستم آشنایی کمی با کامپیوتر دارد، دیسکتی برایم آورد و گفت «بیا، چند تا برنامه برات روش ریختم». دوست به‌تازگی کامپیوتر خریده‌بود و تلاش می‌کرد خودش را در جرگه‌ی «کامپیوتردان‌ها» وارد کند. گفت Jet Audio و چند نرم‌افزار دیگر روی دیسکت برایم گذاشته‌است. می‌دانستم که هرکدام از این ابزارها حداقل چند مگابایت حجم دارد. حدس زدم، و مشاهده‌ی محتوای دیسکت حدسم را تایید کرد، که آیکون‌های روی دسک‌تاپ‌اش را درون دیسکت کشیده‌بود. برایش محترمانه توضیح دادم که چیزی که در دیسکت ریخته‌است خود ِ نرم‌افزارها نیستند و صرفا shortcut آن‌ها هستند. دل‌آزرده برایم توضیح داد که همین‌ّها روی کامپیوترش کار می‌کنند و شک کرد که می‌دانم راجع به چه‌چیزی حرف می‌زنم و با دلخوری دور شد.

پرده‌ی سوم: در جدال با فربه‌گی اصرار دارم که در محیط‌های دیجیتال اطلاعاتی جا نگذارم. قبلا به این وضعیت عنوان «فربه‌گی دیجیتال» دادم؛ این موقعیتی است که در آن فرد اطلاعات خصوصی‌اش را در محیط‌های دیجیتال جا می‌گذارد. ایمیل، چت فیس‌بوک و محیط‌های دیگر، شبکه‌های اجتماعی و فضاهای ابری در این وضعیت تبدیل به چربی دیجیتالی می‌شوند که سلامت روانی آدمیزاد را تهدید می‌کنند. راه چاره‌ام برای درمان فربه‌گی دیجیتال، مدیریت این محیط‌ها است. چت‌های فیس‌بوکی را بعد از استفاده پاک می‌کنم و ایمیلی که به آن نیاز ندارم را روی سرویس ایمیل‌ام جا نمی‌گذارم. فضاهای ابری را هم بعنوان انبانی از اطلاعات شخصی استفاده نمی‌کنم. برای ایجاد نسخه‌ی پشتیبان از اطلاعات، از حافظه‌ی UBS و یا هاردی استفاده می‌کنم که آن را رمزگذاری می‌کنم و در محل امنی قرار می‌دهم. این‌که غول‌های اینترنتی گوگل و فیس‌بوک آغوش‌شان را برای نگهداری از اطلاعات مهم من باز کرده‌اند اصلا دلیل خوبی نیست که من به این خواسته‌ی مشکوک تن بدهم.

پرده‌ی چهارم: فایل‌ها پاک شد مدتی بود که از گوگل درایو برای کارهایم استفاده کرده‌بودم و چندین گیگابایت اطلاعات در آن داشتم. از این وضعیت راضی نبودم، پس تصمیم گرفتم اطلاعات را از آن پیاده کنم و بصورت موازی در چند هارد ذخیره کنم. برای این کار، client گوگل درایو را روی لپ‌تاپ‌ام نصب کردم و یک نسخه از اطلاعات ساختم. بعد این نسخه را روی چند هارد دیسک کپی کردم و اطلاعات ِ روی گوگل درایو را پاک کردم و سطل آشغال را هم خالی کردم. این همه را چند هفته پیش انجام دادم و با خیال راحت مشغول کارهای دیگرم شدم تا این‌که چند روز پیش به یکی از فایل‌های روی گوگل درایو احتیاج‌ام شد. پس سراغ یکی از هاردها رفتم و تلاش کردم فایل را باز کنم. فایل مورد نظرم یک صفحه‌ی گسترده، Spreadsheet، بود که در درایو ساخته بودم. این فایل حالا با پسوند gsheet روی درایو بود، اما حجم ِ بسیار کم آن به من یادآوری می‌کرد که اشتباه بزرگی مرتکب شده‌ام. حقیقت این است که یک فایل gsheet یا gdoc صرفا shortcutی به فایل اصلی است که روی درایو قرار دارد. از این نظر، نسخه‌ی پشتیبان گرفتن از چنین فایلی عملا مانند کشاندن آیکن‌های برنامه‌های ویندوز روی یک دیسکت است. در هر دو حالت، اطلاع مورد نظر کپی نمی‌شود. این همه یعنی بخشی از اطلاعاتم برای همیشه از دست رفت و روشی برای برگرداندن آن ندارم.

پرده‌ی پنجم: حالا شما می‌توانید روی فایل‌های‌تان هر نامی می‌خواهید بگذارید John Ralston Saul کتابش The Unconscious Civilization را در سال ۹۵ نوشته‌است. جایی در کتاب درباره‌ی «امکانات ویژه‌ی» ویندوز ۹۵ به روایت بیل گیتس می‌نویسد: «حالا شما می‌توانید روی فایل‌های‌تان هر نامی می‌خواهید بگذارید». واقعیت این است که آدمیزاد هزاران سال است که روی فایل‌هایش هر نامی می‌خواهد می‌گذارد و این‌که تا قبل از ویندوز ۹۵ اسم فایل به هشت حرف و پسوند آن به سه حرف محدود شده‌بود، عملا نشانی از نارسایی محیط‌های دیجیتال ِ وقت بود. از این دید، ویندوز ۹۵، و ابزارهای دیگر ِ دیجیتال، خیلی اوقات امکاناتی جدید ایجاد نمی‌کنند، بلکه محدودیت‌هایی که خود قبلا ایجاد کرده‌اند را رفع می‌کنند (وقتی روی HMD کار می‌کردم، یکی از روایت‌های آشنا این بود که شرکتی HMD جدیدی ساخته‌است که ایجاد حالت تهوع نمی‌کند. طنز ِ وضعیت این است که دنیای بیرون میلیون‌ها سال است به موجودات زنده حالت تهوع نمی‌دهد).

عکس، بوضوح، تزیینی است.

کسی برای حرف‌زدن درباره‌ی آیت‌الله نیامده بود

این متن را نوشتم و منتشر نکردم، چون نگران ِ نخوانده‌شدن و بدفهمیده‌شدن بودم. خودم را قانع کردم که نوشتن درباره‌ی موضوعی «سیاسی»، که این‌قدر نزدیک است، کار ِ نادرست و بیهوده‌ای است و بهتر است وقتم را صرف ِ مساله‌ی تکنولوژی کنم. این تصمیم، آرامش‌بخش و دل‌پذیر بود و می‌توانست از تنش‌های ممکن در آینده جلوگیری کند. با این‌حال روی این تصمیم نماندم و متن را کامل کردم و منتشر کردم. اول به این دلیل که مطمئن نیستم که دقیقا چه موضوعی «سیاسی» است و چه موضوعی نیست. از آن مهم‌تر، به این نکته فکر کردم که دوری کردن از گفتگو درباره‌ی بخشی از موضوعات، عملا به‌معنی پذیرفتن وضعیت موجود است و سکوت، در این وضعیت، مترادف ِ واگذار کردن ِ حیطه‌هایی از حیاط جمعی به دیگران است.

از برگزارکنندگان ِ مراسم یادبود آیت‌الله خمینی در تورنتو توضیح چندانی درباره‌ی این برنامه ندیده بودم، اما در واکنش‌های مخالفین، شواهد ِ نگران‌کننده‌ای از کلی‌گویی وجود داشت. برای مثال، متنی که نازنین افشین‌جم در مخالفت با  این برنامه در فیس‌بوک منتشر کرد با این جملات آغاز می‌شود: «جامعه‌ی مسلمانان تورنتو و حومه در روز یک‌شنبه مراسمی به افتخار آیت‌الله خمینی در مرکز اسلامی منطقه‌ی یورک برگزار می‌کند». در این جمله، «آیت‌الله خمینی» با حروف بزرگ نوشته شده‌بود، AYATOLLAH KHOMEINI، و جمله با سه علامت تعجب پایان می‌گرفت. به‌نظرم شاهدی وجود ندارد که برنامه‌ی یک‌شنبه عصر به نمایندگی از طرف «جامعه‌ی مسلمانان تورنتو و حومه» برگزار شده‌باشد. در دوستانم مسلمانان ِ زیادی را سراغ دارم که بعید می‌دانم با این برنامه موافق باشند. من البته از آن‌ها پرس‌وجو نکرده‌ام. تصور نمی‌کنم که نازنین افشین‌جم هم از حمایت ِ جمعی ِ آن‌ها از برنامه‌ای که توسط یک مرکز اسلامی در شمال کلان‌شهر تورنتو برگزار می‌شود اطمینان حاصل کرده‌باشد. زیر ِ مطلب ِ نازنین افشین جم نظرات زیادی نوشته شد. کسی به زبان انگلیسی نوشته بود «یک دلار برابر است با ۳۳۰۰۰ ریال یا ۳۳۰۰ تومان. افتضاح. من دیگر حرفی ندارم.» در برنامه‌ی «اعتراض به مراسم گرامیداشت روح الله خمینی – تورنتو» در فیس‌بوک هم لینک گزارش خطر امنیت ملی در وب‌سایت سازمان اطلاعات کانادا پست شده‌بود و از شرکت‌کنندگان خواسته شده بود که یادبود آیت‌الله را بعنوان «ناقض حقوق بشر» و اتفاقی که «امنیت ملی کانادا را به خطر می‌اندازد» گزارش دهند.

مسجدی که برنامه در آن اتفاق می‌افتاد در حومه‌ی شمالی تورنتو بود و بدون وسیله‌ی نقلیه‌ی شخصی راه ساده‌ای برای رسیدن به آن در آن بعدازظهر بارانی یک‌شنبه وجود نداشت. با این‌حال، از آخرین پیچ که رد شدیم، تجمع ماشین‌ها و آدم‌ها و چراغ‌های گردان پلیس نشان می‌داد که وضعیت اصلا معمولی نیست.

ماشین را کنار جاده‌ی دوبانده‌ پارک کردیم. تابلوی مرکز اسلامی در سمت شمال خیابان دیده می‌شد. روی خط ِ وسط ِ خیابان، ماموران پلیس با بارانی‌های زرد ایستاده بودند. مخالفین، که در سمت جنوبی خیابان صف کشیده‌بودند، پلاکاردهای یکسانی را تکان می‌دادند که نقش پوستر برنامه را با دو خط متقاطع قرمز و چند کلمه روی خود داشت. یک نفر عکسی از تلفیق ِ چهره‌ی آیت‌الله خمینی و دراکولا در دست داشت. روی حاشیه‌ی چپ خیابان چند چادر سفید برپا بود که حالا کارگران مشغول جمع‌کردن آن‌ها بودند. زیر یکی از چادرها کارتن بزرگی از پلاکاردها دیدم. جمعیت میان‌سال بود و ماشین‌های پارک‌شده در کنار جاده اغلب بیشتر از ده سال عمر داشتند. از مردی که کنار جاده پلاکارد ِ مخالفین را با حرارت تکان می‌داد اجازه گرفتم که از او عکس بگیرم. گفتم چهره‌اش را در کادر قرار نخواهم داد. کلاهش را درآورد و گفت «بگیر آقا! بذار قیافه‌ام کامل بیافته». در همین وقت چشمش به ماشینی افتاد که از دور می‌آمد، رو به سمت جمعیت برگرداند و گفت «یکی‌شون داره میاد، آماده باشید!» با نزدیک‌شدن ماشین مرد شروع به هو کشیدن کرد و دیگرانی در جمع با او همراهی کردند. داخل ماشین زنی با حجاب نشسته بود و از آینه‌ی ماشین نمادهای اسلامی آویزان بود. وقتی سرنشینان ماشین‌ها چنین ظاهری داشتند جمع فریاد می‌کشید «مزدور برو گمشو! ISIS go home!» چند نفر دور هم معادل ِ پاکستانی این کلمات را تمرین می‌کردند.

میان جمعیت و زیر چادر رفتیم و چند عکس گرفتیم. دو نفر پشت سرمان حرف می‌زدند. از کنگره‌ی ایرانیان و تیرگان گفتند که «معلوم نیست سرشون به کجا بنده». حیاط مسجد پر از ماشین بود. اغلب ِ ماشین‌هایی که به سمت مسجد می‌پیچیدند ون‌های خانوادگی بودند. تصمیم گرفتیم داخل مسجد برویم.

یکی از ماموران پلیس از ما خواست که بدون راهنما زدن داخل مسجد بپیچیم. احتمالا نگران واکنش مخالفین بود. سه مامور پلیس جلوتر از در مسجد ایستاده بودند، نگاهی به ما کردند و کنار رفتند. جلوتر، درست قبل از در حیاط، پنج یا شش مرد ۳۰ تا ۴۰ ساله ایستاده بودند. دو طرف ماشین را گرفتند و با صدایی که آرام نبود پرسیدند “Who are you?” قبل از این‌که توضیح بدهیم که خصومتی با آن‌ها نداریم و صرفا می‌خواهیم با سمت دیگر اتفاق هم حرف بزنیم، یکی از آن‌ها به‌سرعت جلوی ماشین پرید، که نگران شدم به او صدمه بزنیم. دیگری شروع به صدا کردن پلیس کرد. This is a private property, you cannot enter. در این حال پلیس به سمت ما آمد و ما به سمت جاده دنده عقب گرفتیم. از سمت جنوب جاده چند نفر صدا زدند «ترسوها!»

در راه برگشت، درباره‌ی دو طرف ِ اتفاق و شباهت‌های آن‌ها حرف زدیم. مشاهده‌ی دردناک این بود که حاضرین در مسجد و افرادی که به برنامه اعتراض داشتند در ظاهر با هم مخالف بودند و حضور پرشمار پلیس نشان می‌داد که این مخالفت مایه‌ی نگرانی است، اما در عمل دو طرفی وجود نداشت و این، صرفا ظاهر ادعاها بود که متفاوت بود. این‌طور بگویم، هر دو طرف صرفا برای مخالفت با دیگری آمده بودند و عملا حضور پلیس موهبتی برای هر دو طرف بود: بدون حضور پلیس احتمالا کار به دست به یقه شدن می‌کشید و در چنین وضعیتی بود که تشخیص طرفین حتی از آن‌چه بود دشوارتر می‌شد. در این یک‌شنبه‌ی بارانی در حومه‌ی شمالی تورنتو، در کنار مزرعه‌ها و باغ‌های میوه، کسی برای حرف زدن درباره‌ی آیت‌الله نیامده بود. نه صرفا این‌که دو طرف در موقعیت یقینی نسبت به موضع خود بودند، بلکه ادعا می‌کنم اساسا «خمینی» در این موقعیت ِ شگفت وضعیتی مشابه توپی را داشت که در میانه‌ی زمین ِ فوتبال این سو و آن سو می‌شود: هر دو گروه برای مخاطبان ویژه‌ی خودشان آمده بودند و به مرحمت ِ پلیس بازی عملا دو برنده و یک بازنده‌ی بزرگ داشت. برنده‌ها دو گروهی بودند که شب به خانه برگشتند و در فیس‌بوک و جمع‌های خودمانی به خودشان بالیدند و گروه مقابل را تحقیر کردند. بازنده‌ی بزرگ اتفاق، گفتگو و رفتار خردورزانه بود، که دو طرف از آن مرخصی گرفته‌بودند تا از کارناوال ِ کنار جاده‌ای لذت ببرند.

مرتبط: یادبود آیت‌الله در تورنتو

یادبود آیت‌الله در تورنتو

درباره‌ی مراسم بزرگداشت یاد آیت‌الله خمینی در تورنتو، از طریق دوستی خبردار شدم که پوستر مراسم را با این جملات روی دیوار من و چند نفر از ساکنین تورنتو و اطراف پست کرد: «مراسم بزرگداشت مرگ خمینی در تورنتو! ببینیم بچه‌های کانادا چه می‌کنند!»

مراسم، یک‌شنبه‌ی آینده در مرکز اسلامی منطقه‌ی یورک برگزار خواهد شد. با جستجویی در گوگل نتوانستم اطلاعات بیشتری درباره‌ی آن به‌دست بیاورم. حتی روی وب‌سایت مرکز اسلامی هم اطلاعی درباره‌ی این برنامه پیدا نکردم. حقیقت این است که بیشتر از آن‌که به جزییات برنامه علاقه‌مند باشم، درگیر این نکته بودم که واکنش‌ها به این برنامه از چه جنسی است. حدس می‌زنم که برنامه با حضور پلیس اجرا خواهد شد و حتما گروهی از ایرانیان تورنتو برای اعتراض در اطراف مرکز اسلامی حاضر خواهند شد.

جمله‌ی دوستم که «ببینیم بچه‌های کانادا چه می‌کنند!»، با آن علامت تعجب ِ به‌جا در انتهایش را، دعوت به جنگ می‌بینم. عبارت «بچه‌های کانادا» به این برداشتم قدرت بیشتری می‌دهد. انگار شاهد یارکشی برای دعوای دو محله هستم. «بچه‌های خمینی» برنامه‌ای ترتیب داده‌اند و «بچه‌های کانادا» برای «حضور در صحنه» تهییج می‌شوند. («حضور در صحنه» را بی‌دلیل در گیومه نگذاشتم. ادبیات طرفین دعوا اغلب بسیار مشابه است)

با جستجو درباره‌ی عنوان برنامه به این صفحه در Jewish Defence League رسیدم. عنوان صفحه چیزی شبیه این است: «JDL به یارگیری تروریستی خمینی‌چی‌ها در تورنتو اعتراض خواهد کرد.» اعضای JDL را قبلا در یک راه‌پیمایی در تورنتو دیده بودم. طنز ِ تلخ ِ اتفاق این است که JDL از نظر FBI یک گروه تروریستی دست‌راستی است.

اما مخالفت با یادبود آیت‌الله در تورنتو بوضوح بسیار گسترده‌تر از گروه‌های افراطی دست‌راستی است و از وزیر دفاع دولت محافظه‌کار کانادا تا شهروندانی که از نظام جمهوری اسلامی صدمه دیده‌اند را شامل می‌شود. و به‌نظرم همین‌جاست که می‌شود با واقعه رفتاری قبیله‌ای کرد و یا میزانی از عقلانیت را برای مواجهه با یک واقعه‌ی تاریخی به کار گرفت. آیت الله خمینی و تمام آن‌چه به‌دلیل اقدامات ِ او در چهار دهه‌ی گذشته رخ داده است، بخشی از تاریخ ِ ایران هستند و قدم ِ اول در مواجهه با این دوران ِ پرتنش، گفتگو درباره‌ی آن است. فارغ از ملاحظات ِ مرتبط با آزادی بیان، برنامه‌ی تورنتو بخش کوچکی از جریانی است که به یک درک مشترک منتهی خواهد شد.

انتظار دارم که هفته‌ی آینده در تورنتو اتفاقی در مقیاس بسیار کوچک‌تر از جنسی بیافتد که در Discordia می‌بینیم: دعوت از نتانیاهو توسط یک گروه یهودی برای سخنرانی در دانشگاه کنکوردیا در سال ۲۰۰۲ منجر به تنش‌هایی شد که منتهی به لغو سخنرانی و درگیری بین دانشجویان شد. فیلم را با دوستی فلسطینی دیدم که وقتی فیلم تمام شد جلوگیری از سخنرانی را اقدامی کاملا قابل دفاع نمی‌دانست.

تنهایی و تکنولوژی و تکنولوژی و تنهایی

ویدیوی خانه‌ی نمونه‌ی Living Tomorrow را چند ماه پیش دیدم و یادداشت برداشتم که درباره‌اش بنویسم. نبود ِ وقت اما باعث شد این کار را نکنم تا چند روز پیش که ویدیوی دموی محصول جدید مایکروسافت، HoloLens، را دیدم. این، چند پاراگراف ِ منفصل درباره‌ی این اتفاق است.

ویدیوی زندگی فردا وقت را تلف نمی‌کند و فهرستی از انواع قابلیت‌های خانه‌ی فردا را در ۲۷۷ ثانیه ردیف می‌کند. طنز ِ اتفاق این است که ادعا می‌شود که این، زندگی ِ فردا است، و نه زندگی ِ آینده، و صدای روی ویدیو با این جملات شروع می‌شود که ایده‌های نشان‌داده شده در این ویدیو «تنها ۵ سال با بازار فاصله دارند». ویدیو اما ۸ ژانویه‌ی ۲۰۱۰ روی یوتیوب قرار داده شده است و با این‌که از تاریخ ِ انتشار ِ آن بیش‌تر از پنج سال می‌گذرد، مولفه‌های مهمی از «زندگی ِ فردا» هنوز به امروز نپیوسته‌اند.

ویدیوی زندگی ِ فردا، ساختاری آشنا دارد: شرحی از آن‌چه تکنولوژی مدرن دیجیتالی ممکن کرده است، یا ممکن خواهد کرد، ذکر می‌شود و بدون اشاره‌ای به این‌که آیا کسی هرگز منتظر چنین قابلیت‌هایی بوده‌است یا نه، تصویری از آینده‌ای نمایش داده می‌شود که جذاب و خواستنی است. در این چهارچوب، مختصات ِ تنها نماینده‌ی بشریت در در ویدیوی زندگی ِ فردا، ارزشی نمادین دارد. دختر در موقعیتی اروتیک در تصاویر حاضر می‌شود و اتفاقا رابطه‌ی مخاطب با تکنولوژی ِ نمایش داده شده هم از جنس اروتیک است. صدایی غلیظ از شهوت، درباره‌ی امکان سفارشی کردن خانه، با فشار یک دکمه، برای وضعیتی رومانتیک حرف می‌زند و حتی این سوال را به رسمیت نمی‌شناسد که آیا من و تو علاقه‌ای به رفتن از وضعیت غیررومانتیک به وضعیت رومانتیک با فشار یک دکمه داریم یا نه. بوضوح، دختر ِ سبزپوش ِ ویدیو، مولفه‌ی اروتیک‌اش را بیشتر از چند دهه حفظ نخواهد کرد، و قابل تصور است که خانه‌ی رویایی ِ شهوت‌ناک هم، چندان به آلودگی محیط زیست و نابرابری اجتماعی دامن خواهد زد که به بقای این اتاقک سفید چندان امیدی نیست. اما در این ویدیو، فردا موقعیتی است که حداقل برای زمانی کوتاه جذابیتی اروتیک دارد و سوال درباره‌ی عمر این وضعیت، محلی از اعراب ندارد.

هر دو ویدیو را با دقت تماشا کردم و روی لحظه‌های مختلف آن فکر کردم. مثلا این‌که این جهان ِ نو، از اساس محصولی است که برای فروش ساخته شده است. اتاقک سفیدی که در ویدیوی زندگی ِ فردا نمایش داده می‌شود، اساسا محصول مشترک ۷۰ شرکت است و ویدیوی HoloLens محصول جدیدی را نشان می‌دهد که مایکروسافت آن را برای عرضه آماده می‌کند. در مقایسه، تصور نمی‌کنم «خانه»، بعنوان یک اختراع بشری، بعنوان محصولی برای فروش توسعه داده شد و گواهی ثبت اختراعی ساخت ِ آن را در اختیار فرد یا گروه خاصی قرار می‌داد. بشر، خانه‌ی دیروز را اختراع کرد و ۷۱ شرکت خانه‌ی فردا را. در دنیایی که طبق آمار سال ۲۰۰۵، صد میلیون نفر از داشتن خانه‌ی دیروز محروم بودند، قابل تصور است که خانه‌ی فردا در بهترین وضعیت احتمالا سهم بیشتر از چند میلیون نفر نخواهد بود. به این دلیل، ادعای ویدیو، که «زندگی در آینده کاری است که همه‌ی ما انجام خواهیم داد»، امید ِ بزرگ ِ بشر در وضعیتی است که منابع کره‌ی زمین به‌دلیل زیاده‌روی‌های تکنولوژی مدرن در خطر ِ جدی قرار گرفته‌اند. به عبارت دیگر، انتظارمان از تکنولوژی مدرن در موقعیت فعلی، ساختن اتاقک‌های سفید با سنسورهای هوشمند نیست. ما احتیاج داریم کره‌ی زمین را از دست ندهیم.

نقدهایی از این دست، به این دو ویدیو و تخیلات ِ متعدد ِ دیگر ِ توسعه‌دهندگان و مصرف‌کنندگان ِ محصولات تکنولوژیک مدرن وارد است (و این هم بخشی از تلخی وضعیت است که طبقه‌ی توسعه‌دهنده‌ی تکنولوژی اتفاقا مصرف‌کننده‌ی اصلی تکنولوژی هم هست. به عبارت دیگر، بخشی از بشریت درگیر عشق‌بازی با تکنولوژی‌های دیجیتال است و هزینه‌ی آن را کلیت ِ نسل ِ بشر می‌دهد). اما یک نکته‌ی مرکزی در هر دوی این ویدیوها مساله‌ی تنهایی است. هر دو ویدیو درباره‌ی رابطه‌ی یک نفر با دنیای اطرافش هستند و اتفاقا کمی تخیل نشان می‌دهد که هر دو احتمالا به گسترش و عمق‌گرفتن ِ این تنهایی دامن خواهند زد.

کاربر ِ این تکنولوژی‌ها یک نفر است. یک جوان که منابع مالی مناسبی دارد که او را قادر کرده‌است که این ابزار ِ گران‌قیمت را در اختیار بگیرد. از این دید، تکنولوژی به داد ِ آدمیزاد ِ تنها می‌رسد و او را به دنیای اطرافش مرتبط می‌کند. به عبارت دیگر، تکنولوژی در این وضعیت، جایگزینی برای نگه‌داشتن ِ حیوان خانگی است: موجودیتی از جنس سیلیکون و پلاستیک که واکنش نشان می‌دهد و به زمان شکل می‌دهد. اما این حیوان ِ خانگی ِ پسامدرن، از دم تکان‌دادن و خرخر کردن پیش‌تر می‌رود و زمان را احاطه می‌کند؛ قابل تصور است که ساکن ِ خانه‌ی آینده، از جنسی که در این دو ویدیو تخیل می‌شود، تمایلی به خارج شدن از این فضای برساخته و ایجاد ارتباط با انسان‌های دیگر، خارج از محیطی که تکنولوژی مدرن ارتباطی علم کرده است نداشته باشد. وقتی با دوستانم در سن‌های حوالی بیست حرف می‌زنم به‌عیان می‌بینم که در دنیایی زندگی می‌کنند که حول ِ ابزار ِ مدرن ارتباطی ساخته شده‌است. یک‌بار به دوستی گفتم «وقتی روزی هشت ساعت بازی می‌کنی، با کسی هم حرف می‌زنی؟» جواب داد که «آره دیگه، تو همون گیم با دوستام حرف می‌زنم». در این چهارچوب، ابزار مدرن ارتباطی، راه رابطه‌ی انسان با انسان را سد نکرده‌است، بلکه به آن تعریفی جدید داده است. این وضعیت، لزوما Her نیست، بلکه نزدیک‌تر به White Christmas است؛ انسان‌ها لایه‌ای از تکنولوژی مدرن ارتباطی را پوشیده‌اند و از خلال آن با هم رابطه می‌گیرند. صحنه‌ی سکس در The Entire History of You  را تصور می‌کنم. وضعیتی که تو بخشی از موجودیتی هستی که آدمیزادی که روبروی تو است با او ارتباط دارد. موقعیت ِ دشوار ِ انتهای Sight. اما نکته لزوما این نیست که در موقعیت ِ مخاطب ِ رابطه بر ما چه خواهد گذشت. نگرانی اصلی در این وضعیت، آدمیزادی است که با HMD با دنیای اطرافش تماس خواهد گرفت. تخیل می‌کنم که وضعیتی که در آن باید برای نگاه دیگری با صفحه‌ی تلفن‌اش رقابت کرد، به موقعیتی بدل خواهد شد که در آن باید از دیگری خواست که عینک‌اش را از چشم بردارد و رابطه‌ی رو در رو با انسان ِ زنده‌ی محدود را به دنیای براق ِ تلویزیونی ترجیح دهد که همراه تو در خانه راه می‌رود و برایش مهم نیست که بوی عرق می‌دهی. چیزی مانند وضعیت زن ِ لخت ِ سکانس ِ رختخواب ِ Blind.

چند هفته پیش برای گرفتن پول نقد در بانک بودم. دختر ِ کارمند ِ بانک، بعد از وارسی کارت بانکی‌ام و پرسیدن مقدار ِ پولی که می‌خواستم، سراغ ماشین بزرگی رفت و اعداد را وارد کرد و ماشین اسکناس‌ها را شمرد و بیرون داد. ناگهان متوجه شدم که وارد دنیایی شده‌ام که مامور بانک‌اش به پول نقد دسترسی ندارد و برای بانک، امن‌تر، کم‌خطرتر، و قابل کنترل‌تر است که یک گاوصندوق ِ هوشمند را جانشین کشوی مامور بانک کند. دلیل اتفاق واضح است: مامور بانک شقیقه‌ای دارد که با گذاشتن لوله‌ی تفنگ روی آن می‌توان به محتویات کشو دسترسی پیدا کرد. گاوصندوق هوشمند اما نه شقیقه دارد و نه بعدا طلب ازکارافتادگی به‌دلیل قرارگرفتن در وضعیت خشونت می‌کند. و نکته‌ی کلیدی همین است. ماشین ادعا خواهد کرد که کاستی‌های آدمیزاد را ندارد و آدمیزاد در شهوت ِ به‌دست آوردن ِ انحنای ِ تن ِ تکنولوژی به این هوس تن خواهد داد (این مطلب در نیویورکر). دروغ بودن ِ این وعده وقتی فاش می‌شود که رابطه بسیار پیش‌تر از آن رفته است که بشود این راه را برگشت و باید برای مشکلات ِ بشرساخته، راه‌حل‌هایی شتاب‌زده و موقتی دست و پا کرد.